Heupimpingement en heupdysplasie: de heup behouden in plaats van vervangen

Een heupimpingement is een vernauwing in het heupgewricht: botafwijkingen aan de heupkop of de heupkom stoten bij bepaalde bewegingen tegen elkaar en beschadigen de gewrichtslip en het kraakbeen. Samen met heupdysplasie, een te kleine of te steile heupkom, hoort het bij de oorzaken die bij jongere mensen tot vroege artrose kunnen leiden. Wordt de afwijkende vorm op tijd herkend, dan is het eigen gewricht vaak te behouden.

Wat is een heupimpingement?

Bij een heupimpingement, in vaktaal femoroacetabulair impingement (FAI), stoten de kop of de hals van het dijbeen en de heupkom bij bewegen tegen elkaar, vooral bij buigen. De oorzaak zijn botafwijkingen: bij het cam-type is de overgang van heupkop naar hals niet rond genoeg, bij het pincer-type overdekt de heupkom de kop te sterk, en vaak is er sprake van een mengvorm. De website gesundheitsinformation.de van het IQWiG noemt impingement als aparte risicofactor voor heupartrose: botuitsteeksels zorgen voor vernauwingen tussen heupkop en heupkom.

Volgens Orthinform, het patiëntenportaal van de Duitse beroepsvereniging voor orthopedie en traumachirurgie, gaat het meestal om mensen tussen 16 en 45 jaar, met een piek tussen 20 en 30 jaar; mannen krijgen het vaker. Als mogelijke oorzaken gelden herhaalde kleine verwondingen en stoornissen in de ontwikkeling van de heup in de kindertijd; sporten op zich geldt niet als risicofactor.

Wat is heupdysplasie bij volwassenen?

Bij heupdysplasie is de heupkom onvoldoende gevormd, meestal te klein en te steil, waardoor de heupkop niet genoeg wordt overdekt. De afwijking is aangeboren en komt volgens de patiëntenbrochure van de Charité in Berlijn voor bij tot 4 procent van de pasgeborenen, vaker bij meisjes dan bij jongens. Dankzij het echo-onderzoek na de geboorte wordt ze minder vaak pas op volwassen leeftijd ontdekt, maar dat komt nog steeds voor: lichte vormen blijven vaak jarenlang zonder klachten en vallen pas op als het gewricht zwaarder wordt belast.

Het gewricht is instabiel en slijt sneller. Onbehandeld leidt dysplasie volgens de Charité vaak al op middelbare leeftijd tot heupartrose.

Welke symptomen wijzen op impingement of dysplasie?

Beide vormafwijkingen uiten zich vooral door pijn in de lies bij belasting, die minder vaak opzij in het bekken, in de bil of in het bovenbeen voelbaar is. Bij impingement treden de klachten meestal op aan het begin van een beweging na langer zitten, bij het opstaan uit een lage stoel, bij het strikken van de veters of bij draaibewegingen. Soms komt er een klikkend gevoel in het gewricht bij. De loopafstand is meestal niet beperkt.

Bij dysplasie beschrijft de Charité pijn bij belasting na het sporten of na dagelijkse activiteiten, soms mank lopen, een gevoel van instabiliteit of het gevoel dat het been onder u wegzakt. In het begin zijn de klachten af en toe aanwezig, later vaker en langer.

Om het onderscheid te maken, wordt beeldvorming gebruikt. Bij impingement steunt de diagnose op de ziektegeschiedenis, het lichamelijk onderzoek en de röntgenfoto, aangevuld met een MRI-scan, die veranderingen aan de overgang van kop naar hals goed laat zien. Bij dysplasie worden gestandaardiseerde röntgenfoto's van het bekken en de heup gemaakt, een MRI beoordeelt de toestand van het kraakbeen.

Wanneer helpt een kijkoperatie van de heup?

De kijkoperatie van de heup (heupartroscopie) is bij impingement de gewrichtsparende methode van eerste keus als het mechanische conflict ondanks conservatieve behandeling aanhoudt. Via kleine openingen wordt de afwijkende botvorm gecorrigeerd, bijvoorbeeld door het botuitsteeksel aan de overgang van kop naar hals weg te nemen. Tegelijk worden schade aan de gewrichtslip (labrum) en aan het kraakbeen behandeld.

Orthinform beschrijft de kijkoperatie als zinvol waar die nog mogelijk is, en benadrukt dat de resultaten beter zijn naarmate de patiënten jonger zijn. Er is echter een moment waarop de ingreep niet meer zinvol is. Goede resultaten vragen om ervaring en grote aantallen operaties, en die bieden in Duitsland tot nu toe maar weinig centra.

Wat is een standcorrectie (osteotomie)?

Bij dysplasie zit het probleem in de vorm van het bekkenbot, daarom is een ingreep in het gewricht alleen niet genoeg. De meest gebruikte techniek is de periacetabulaire osteotomie volgens Ganz (PAO): de heupkom wordt losgemaakt uit het bekken, gedraaid en zo boven de heupkop geplaatst dat die beter wordt overdekt. Daarna wordt de kom in de nieuwe positie vastgezet en groeit die volgens de Charité normaal gesproken in 6 tot 8 weken vast.

Moderne technieken die de weke delen sparen, hebben genoeg aan één huidsnede van ongeveer 7 tot 10 centimeter in de lies; de operatie duurt ongeveer 90 minuten. Het doel is pijn te verminderen, het gewricht op lange termijn te behouden en het ontstaan van artrose te voorkomen of op zijn minst uit te stellen.

Welke alternatieven zijn er vóór een operatie?

Bij milde vormen van beide afwijkingen komt eerst een conservatieve aanpak: de sportieve belasting aanpassen, fysiotherapie om de spieren rond de heup te versterken en een oefenprogramma dat het gewricht stabiliseert. Ontstekingsremmende pijnstillers helpen om in beweging te blijven. Gewrichtsvriendelijk zijn volgens Orthinform en gesundheitsinformation.de zwemmen, fietsen en wandelen; schokkende belasting is ongunstiger. Wilt u beweging combineren met ontspanning, dan vindt u in het artikel over wandelen in Bad Gastein ideeën voor rustige tochten.

Injecties zijn geen vervanging voor het aanpakken van de oorzaak. Over corticosteroïdinjecties in het heupgewricht schrijft gesundheitsinformation.de dat ze artroseklachten aantoonbaar verlichten, maar dat het effect meestal maar 2 tot 3 maanden aanhoudt en herhaalde injecties het kraakbeen op lange termijn kunnen verzwakken. Voor injecties met hyaluronzuur is geen effect aangetoond.

Hoe verloopt de nabehandeling?

Na een kijkoperatie hangt de nabehandeling af van wat er tijdens de operatie is gevonden; gebruikelijk is gedeeltelijk belasten met elleboogkrukken en daarna fysiotherapie. Na een PAO beschrijft de Charité het verloop nauwkeuriger: patiënten staan vanaf de eerste dag na de operatie op, belasten het been met 2 elleboogkrukken 4 tot 6 weken maar gedeeltelijk en kunnen het in de regel na 8 tot 10 weken weer volledig belasten. Het ziekenhuisverblijf duurt ongeveer 5 tot 7 dagen.

Sporten is na volledige botgenezing en spierversterking meestal na 3 tot 6 maanden weer mogelijk, en afhankelijk van het beroep kunt u ongeveer 6 tot 12 weken niet werken.

Wanneer is toch een prothese nodig?

Is het kraakbeen al grotendeels afgebroken, dan kunnen gewrichtsparende ingrepen de slijtage niet meer tegenhouden. Dan geldt wat gesundheitsinformation.de voor heupartrose beschrijft: een kunstheup komt in aanmerking als de artrose op de röntgenfoto duidelijk zichtbaar is, hevige pijn en beperkingen in het dagelijks leven veroorzaakt en conservatieve maatregelen minstens 3 maanden lang niet voldoende hebben geholpen. Na 10 jaar is meer dan 95 procent van de tegenwoordig gebruikelijke prothesen nog intact, ongeveer 85 procent gaat langer dan 20 jaar mee.

Juist daarom loont het om vroeg naar de oorzaak te kijken: het risico dat een prothese vervangen moet worden, is groter naarmate iemand bij de eerste operatie jonger is. Bij mannen die op hun 50e voor het eerst worden geopereerd, ligt het volgens gesundheitsinformation.de rond 30 procent, op hun 70e op 8 procent. Wordt een afwijkende vorm vroeg gecorrigeerd, dan kan een gewrichtsvervanging volgens de Charité worden uitgesteld of voorkomen. Meer artikelen over bewegen, gewrichten en voeding vindt u in ons themagebied Gezondheid & Voeding.

Wanneer naar de apotheek of de huisarts?

Liespijn die wekenlang aanhoudt, na lang zitten of bij diep buigen optreedt of samengaat met een klikkend gevoel en een gevoel van instabiliteit, moet orthopedisch worden onderzocht, vooral vóór uw 45e. Vraag uw huisarts om een verwijzing naar een orthopeed of centrum dat gespecialiseerd is in heupchirurgie. In de apotheek krijgt u advies over het gebruik van pijnstillers, die u alleen tijdelijk en in overleg zou moeten innemen.